Süni intellekt kitab bazarını necə dəyişdi? Oxucular artıq müəllifə deyil, alqoritmə pul ödəyirlər?

Bir zamanlar kitab yazmaq aylarla, bəzən illərlə davam edən yaradıcılıq prosesi idi. Müəllif mövzunu araşdırır, əsəri yazır, redaktorla işləyir və nəşriyyatın təsdiqini gözləyirdi. İndi isə süni intellekt vasitəsilə kitabın planını hazırlamaq, fəsillər yazmaq, mətnləri redaktə etmək və üz qabığı yaratmaq xeyli asanlaşıb. Bu dəyişiklik kitab sənayesində yeni imkanlar açmaqla yanaşı, ciddi suallar da yaradıb. Əgər hər kəs qısa müddətdə kitab hazırlaya bilirsə, həmin kitabların dəyəri necə müəyyənləşəcək? 2026-cı ildə MIT Initiative on the Digital Economy tərəfindən yayımlanan təhlilə əsasən, ABŞ-də öz hesabına nəşr olunan kitabların sayı 2024-cü ildə 2,5 milyondan 2025-ci ildə 3,5 milyondan çoxa yüksəlib. Bu artım kitab nəşrinin nə qədər əlçatan olduğunu göstərir. Lakin vacib bir məqam var: həmin kitabların hamısı süni intellektlə yazılmayıb. Rəqəmlər ümumi özünənəşr bazarına aiddir və artımın yalnız süni intellektdən qaynaqlandığını söyləmək düzgün olmaz. Bəs süni intellektlə yazılmış kitablar həqiqətən satılırmı? Cavab bəlidir. 2026-cı ildə aparılan araşdırmada Amazon platformasında satılan 14 419 müstəqil nəşr olunmuş bədii kitab təhlil edilib. Tədqiqatçılar mətninin 25 faizindən çoxunda süni intellekt istifadəsi aşkarlanan əsərləri ayrıca qiymətləndiriblər. Nəticədə bu kitabların araşdırılan əsərlərin təxminən 20 faizini təşkil etdiyi, lakin satılan nüsxələrin yalnız 12 faizinə və satış gəlirinin təxminən 11 faizinə sahib olduğu müəyyən edilib. Araşdırmada süni intellekt mətninin əhəmiyyətli paya malik olduğu, bir il ərzində 80 mindən çox nüsxə satılan və 643 min dollar satış gəliri gətirən kitab da qeydə alınıb. Bu, süni intellektdən istifadə edilərək hazırlanmış əsərlərin kommersiya uğuru qazana bildiyini göstərir. Bununla belə, ümumi nəticələr belə kitabların say baxımından böyüməsinin satışlarda eyni səviyyədə üstünlük yaratmadığını göstərir. Ən maraqlı məsələ isə oxucuların bu kitablara münasibətidir. İnsanlar kitab alarkən yalnız məlumat əldə etmək istəmirlər. Onlar müəllifin düşüncələrini, şəxsi təcrübəsini, emosiyalarını və dünyaya baxışını da tanımaq istəyirlər. Süni intellekt insan üslubunu təqlid edə bilsə də, oxucuların hamısı bunu orijinal insan yaradıcılığı ilə eyni səviyyədə qiymətləndirmir.21 oktyabr 2026-cı ildə Publishers Weekly tərəfindən yayımlanan BookInsights.ai sorğusu bu mövzuda diqqətçəkən nəticələr ortaya qoyub. Son üç ay ərzində kitab almış 5 025 ABŞ sakini arasında keçirilən sorğuda iştirakçıların 22 faizi süni intellektin kitabın yazılmasında istifadə olunmasına müsbət yanaşıb. 45 faizi isə onun redaktə və digər yardımçı işlərdə istifadəsinə etiraz etmədiyini bildirib. İştirakçıların 28 faizi kitablarda süni intellektdən ümumiyyətlə istifadə olunmasını istəmədiyini qeyd edib. Ancaq sorğunun ən diqqətçəkən nəticəsi şəffaflıqla bağlıdır. Respondentlərin 85 faizi kitabın hazırlanmasında süni intellektdən istifadə olunubsa, bunun oxucuya açıqlanmasını istəyib. Deməli, əsas problem hər zaman süni intellektin özü deyil. Oxucular kitabın necə və kim tərəfindən hazırlandığını bilmək istəyirlər.Digər tərəfdən, kitab istehsalının sürətlənməsi müəlliflərin qazancına da təsir göstərir. 2026-cı ildə aparılan Amazon kitab bazarı araşdırmasında izlənilən kitab kataloqunun 2023-cü ilin yanvarından 2026-cı ilin martına qədər 38 dəfə böyüdüyü, rüblük satışların isə cəmi 7 dəfə artdığı müəyyən olunub. Araşdırılan janrların əksəriyyətində bir kitaba düşən gəlir azalıb. Başqa sözlə, bazarda daha çox kitab var, amma oxucuların vaxtı və büdcəsi eyni sürətlə artmır. Bu vəziyyət xüsusilə yeni müəlliflər üçün çətinlik yaradır. Əvvəllər yaxşı kitab yazmaq uğurun əsas şərtlərindən biri hesab olunurdusa, indi reklam, müəllifin tanınması, oxucu rəyləri və kitabın düzgün auditoriyaya çatdırılması daha böyük əhəmiyyət qazanır. Süni intellekt kitab istehsalını ucuzlaşdırır, lakin milyonlarla əsər arasından seçilməyi asanlaşdırmır.Bununla belə, ümumi kitab bazarının zəiflədiyini söyləmək doğru olmaz. ABŞ Nəşriyyatçılar Assosiasiyasının məlumatlarına görə, 2025-ci ildə ABŞ nəşriyyat sənayesinin satış gəliri 33,4 milyard dollara çatıb və əvvəlki illə müqayisədə 2,5 faiz artıb. Bu rəqəm göstərir ki, kitab bazarı fəaliyyətini davam etdirir və böyüyür. Süni intellektin təsiri isə daha çox kitabların hazırlanma üsulunda, rəqabətdə və müəlliflər arasında gəlirin bölüşdürülməsində hiss olunur. Bəs gələcəkdə kitabları insanlar yazacaq, yoxsa süni intellekt? Görünür, cavab bu iki tərəfin birlikdə işləməsində ola bilər. 2026-cı ildə Angus Reid USA tərəfindən 2 007 amerikalı arasında aparılan sorğuda iştirakçıların 41 faizi tamamilə süni intellektlə yaradılmış kitab və hekayələri oxumağa müəyyən dərəcədə hazır olduğunu bildirib. İnsan və süni intellektin birlikdə hazırladığı əsərlərdə isə bu göstərici 51 faizə yüksəlib.Bu fərq onu göstərir ki, oxucular süni intellektin müəllifi tamamilə əvəz etməsindən daha çox, yazı prosesində köməkçi vasitə kimi istifadəsinə müsbət yanaşırlar. Müəllifin şəxsi fikirləri, təcrübəsi və yaradıcı yanaşması hələ də əhəmiyyətini qoruyur.